KORNWERDERZAND - De stelling Kornwerderzand bestaat uit 17 kazematten en vijf aggregaat-kazematten. De aggregaten dienden als noodstroomvoorziening. Ze werden geleverd door de Amsterdamse Kromhoutfabriek. Na de oorlog zijn de aggregaten verdwenen. Sinds kort echter is er weer een origineel Kromhoutaggregaat te bewonderen in het Kazemattenmuseum.


Een aggregaat is een noodstroomvoorziening. Bij de aanleg van de kazematten werden op de stelling Kornwerderzand vijf van deze installaties geplaatst. Drie daarvan stonden op het terrein van het huidige Kazemattenmuseum. Bij stroomuitval, bijvoorbeeld als gevolg van een bombardement, moesten deze dieselmotoren van de fabrikant Kromhout ervoor zorgen dat de elektriciteitsvoorziening in de kazematten bleef functioneren. Dit type motor stond bekend om zijn robuustheid en werd veel gebruikt in binnenvaartschepen en industriële toepassingen. De motor is eenvoudig te bedienen en te onderhouden, waardoor hij geliefd was bij schippers en monteurs.

Om ze goed te beschermen, kregen de aggregaten elk een eigen kazemat, grotendeels ingegraven in de grond. Na de oorlog verdwenen alle aggregaten van het terrein. Tot twee jaar geleden, toen vrijwilliger Henk van der Velde bij een handelaar in scheepsmotoren een originele Kromhout-motor ontdekte. Van hetzelfde type als de motoren die ooit in de kazematten hadden gestaan.

Dat dit een buitenkans was, had Henk meteen door. Als scheepswerktuigkundige had hij veel kennis en ervaring met motoren opgedaan. Motoren van dit type kom je tegenwoordig nog maar zelden tegen. Het bestuur van het museum liet zich overtuigen en de koop was een feit.

De aggregaatmotor komt uit een pomgebouw van het gemeentelijke waterleidingbedrijf Groningen bij De Punt. Later werd de motor ingebouwd in een opduwer in Lemmer en kwam daarna terecht in Loosdrecht. Daar werd de Kromhout uitgebouwd en op een onderstel geshowd bij een jachtwerf.

Maar nu dus “thuis” in het Kazemattenmuseum. Na de aanschaf begon het echte werk. Ruim een jaar lang werd er minutieus gesleuteld. Onderdelen gingen mee naar huis, werden schoongemaakt en opgeknapt. Er werd gepoetst, geverfd, getest en opnieuw afgesteld.

Zou het aggregaat tegenwoordig ook nog van pas kunnen komen als bij het museum de stroom uitvalt? Helaas niet. Onze stroombehoefte is inmiddels heel anders dan in 1940 en de capaciteit van het Kromhout-aggregaat is daarvoor niet toereikend. Maar als museumobject heeft het juist veel te vertellen. Het laat zien hoe belangrijk het was dat de stelling in oorlogstijd zo veel mogelijk zelfvoorzienend kon blijven, ook wanneer de stroom uitviel. En daarmee is het onderwerp verrassend actueel. Want onze afhankelijkheid van elektriciteit is groter dan ooit.

Vanaf nu is aggregaatkazemat B, met daarin de Kromhout-motor, tijdens de reguliere openingstijden weer toegankelijk voor bezoekers. Tijdens speciale evenementen is het aggregaat ook in werking te zien.